Atrakcje Strzelina: najciekawsze miejsca i zabytki

Strzelin to miasto o bogatej historii, ciekawych zabytkach i niepowtarzalnym klimacie, które warto odkrywać bez pośpiechu. W artykule przedstawiam najciekawsze miejsca i atrakcje, od historycznych budowli po zakątki idealne na spacer. Sprawdź, co warto zobaczyć w Strzelinie i zaplanuj udaną wycieczkę.

Strzelin łączy średniowieczne zabytki z przemysłową historią regionu. Jego najbardziej rozpoznawalnym symbolem jest jeden z największych granitowych kamieniołomów w Europie. W centrum warto zobaczyć XIII-wieczny kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, odbudowany po wojennych zniszczeniach, oraz fragmenty dawnych murów miejskich.

Strzelin to dobry kierunek na spokojny spacer i odkrywanie historii Dolnego Śląska. Warto poświęcić chwilę także na poznanie okolicznych atrakcji.

Podczas jednodniowej wizyty można poznać najważniejsze zabytki, place i miejsca związane z historią regionu, a także spojrzeć na miasto z innej perspektywy. Kilka godzin wystarczy na spacer po Strzelinie, natomiast cały dzień pozwoli również odwiedzić okolicę.

Porównanie zabytków i atrakcji Strzelina

Propozycja	Charakter i historia	Co warto zobaczyć	Dostępność i wskazówki
Rynek i odbudowany ratusz	Ratusz o historii sięgającej początku XIV wieku, odbudowany w latach 2020–2023 po zniszczeniach wojennych.	Renesansową elewację, wieżę widokową, wystawy w piwnicach oraz XV-wieczny Stół Sędziowski.	Wieża od 2024 roku pełni funkcję punktu widokowego; w ratuszu mieszczą się urzędy i sale użytkowe.
Rotunda św. Gotarda	Jeden z najstarszych zabytków miasta, którego początki najczęściej datuje się na XII wiek. Przez wieki służyła różnym wyznaniom.	Romańskie mury, kamienny portal i charakterystyczny układ dachów w kształcie litery „M”.	Wnętrze zwykle nie jest dostępne dla turystów, dlatego warto wcześniej sprawdzić możliwość zwiedzania.
Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego	XV-wieczna świątynia klasztoru klarysek, zbudowana z miejscowego granitu i odbudowana po zniszczeniach z 1945 roku.	Późnobarokowe wyposażenie, ołtarz główny z barokowym krucyfiksem, zakrystię i dawny klasztor.	Znajduje się w centrum Strzelina; obok kościoła można zobaczyć ogród i pomnik Jana Pawła II.
Dom Książąt Brzeskich	Renesansowa rezydencja z przełomu XVI i XVII wieku, położona przy strzelińskim Rynku.	Zdobione szczyty i facjaty, kamienne obramienia okien, wykusz oraz zachowane sklepienia.	Budynek pozostaje nieużytkowany i jest niedostępny dla zwiedzających; można oglądać go tylko z zewnątrz.
Baszta Prochowa i dawne mury miejskie	XV-wieczna baszta, jedyna zachowana baszta dawnych umocnień Strzelina.	Ponadmetrowe mury, prostokątną podstawę i dwa otwory strzelnicze.	Stoi przy ulicy Staszica. Można obejrzeć ją z bliska podczas spaceru.
Dawna kaplica szpitalna św. Jerzego	Gotycka kaplica z 1351 roku, związana z pierwszym strzelińskim szpitalem. Odbudowana w latach 1983–1988.	Granitową bryłę, prostokątny plan i sklepienie krzyżowo-żebrowe.	Przy ulicy Brzegowej działa Galeria Skalna, którą administruje Strzeliński Ośrodek Kultury.
Kościół Matki Chrystusa i św. Jana Apostoła Ewangelisty	Świątynia z przełomu XIII i XIV wieku, znana również jako kościół braci czeskich.	Epitafium upamiętniające Polaków zamordowanych w Hucie Pieniackiej oraz pomnik św. Jana Nepomucena.	W bocznej kaplicy nadal odbywają się nabożeństwa ewangelickie.
Dawny dom doktora Pietrulli	Neogotycka willa z drugiej połowy XIX wieku, dawniej należąca do miejscowego lekarza.	Fasadę z klinkierowej i glazurowanej cegły; w pobliżu znajduje się Pomnik Legionisty.	W budynku działa Bank Santander. Oba miejsca można odwiedzić podczas krótkiego spaceru po centrum.
Kamieniołom granitu	Czynne, prywatne wyrobisko o średniowiecznych korzeniach, uznawane za najgłębszy granitowy kamieniołom w Europie.	Potężne skalne tarasy, turkusową wodę i dawne wieże wydobywcze; granit z tego miejsca wykorzystano w wielu znanych budowlach.	Teren jest ogrodzony i nie należy wchodzić na niego samodzielnie. Wyrobisko można oglądać z punktu przy ulicy Mikoszowskiej; zwiedzanie z przewodnikiem odbywa się okazjonalnie.
Park Skalny	Plenerowa wystawa poświęcona geologii i górniczej tradycji regionu, położona przy dworcu PKP.	Dziewięć lokalnych skał, tablice edukacyjne, odrestaurowany wagonik górniczy i kody QR.	Pozwala poznać miejscowe skały i górnictwo bez wchodzenia na teren kamieniołomu; dostępna jest też gra edukacyjna „Znajdź granit strzeliński”.

Rynek i odbudowany ratusz

Spacerując po strzelińskim Rynku, zatrzymuję się przy ratuszu, którego historia sięga prawdopodobnie początku XIV wieku. Stał tu wówczas duży dom kupiecki, przebudowany w latach 1520–1526 w stylu wczesnorenesansowym. Pożary z 1548 i 1706 roku zniszczyły budynek, a wieża częściowo spłonęła w 1619 roku i runęła w 1648. W 1817 roku ratusz uszkodził piorun; po odbudowie obniżono wieżę, a budynek stracił renesansowe cechy. Podczas walk w 1945 roku wieżę wysadzono, a ratusz spłonął — ocalały jedynie piwnice i czworoboczna podstawa wieży. Po 78 latach odbudowany gmach znów stał się sercem miasta.

Prace rozpoczęły się od badań i zabezpieczenia ruin w latach 2004–2005. Wieżę podwyższano etapami: w 2005 roku osiągnęła około 21 m, a w latach 2010–2011 — 72 m; kopułę zamontowano 7–9 listopada 2011 roku. Następnie, w latach 2020–2023, odbudowano cały ratusz. Uroczyste otwarcie odbyło się 23 września 2023 roku, w święto patrona miasta, Michała Archanioła. Z zewnątrz budynek nawiązuje do XVI-wiecznego renesansu: ma attykę i cztery wieżyczki, natomiast jego wnętrza są nowoczesne. Ratusz oferuje ponad 3,1 tys. m² powierzchni użytkowej i ponad 16 tys. m³ kubatury; mieszczą się w nim urzędy, sale obrad oraz sala ślubów. Od 2024 roku wieża pełni funkcję punktu widokowego, a w zabytkowych piwnicach można oglądać wystawy, między innymi makietę Strzelina z XVIII wieku, fotografie dawnego miasta i przykłady lokalnych kopalin. Przy wieży stoi też XV-wieczny granitowy Stół Sędziowski, przy którym niegdyś odbywały się publiczne sądy.

Rotunda św. Gotarda

Rotunda św. Gotarda należy do najstarszych zabytków Strzelina. Jej początki najczęściej datuje się na XII wiek, choć część opracowań wskazuje pierwszą połowę XIII stulecia; dokumenty wspominają świątynię w 1233 i 1300 roku. Pierwotna budowla miała kolisty plan, około 6 metrów średnicy i półkolistą apsydę, a wzniesiono ją z łamanego granitu. Dziś romańskie mury i kamienny portal zachowały się w dolnej, sięgającej około 6 metrów partii wieży. W XIV wieku prostokątna nawa zastąpiła apsydę, a rotunda stała się dzwonnicą. Z kolei w XV stuleciu od południa dobudowano drugą nawę, tworząc charakterystyczny układ dachów na kształt litery „M”.

Najważniejsze cechy i fakty dotyczące rotundy to:

• jej początki datuje się najczęściej na XII wiek, choć wskazywana jest też pierwsza połowa XIII stulecia;
• pierwotnie miała kolisty plan, około 6 metrów średnicy i półkolistą apsydę;
• w XIV wieku zaczęła pełnić funkcję dzwonnicy, a w XV wieku dobudowano do niej drugą nawę;
• przez wieki odprawiano w niej nabożeństwa po polsku, stąd nazwa „Polnische Kirche”.

Choć kościół leży niedaleko Rynku, współczesna zabudowa częściowo go zasłania. Od 1574 roku służył luteranom, a później przechodził między katolikami i protestantami; przez wieki odprawiano w nim nabożeństwa po polsku, stąd nazwa „Polnische Kirche”, czyli Polski Kościół. Po II wojnie światowej budowla długo stała opuszczona, aż w 1992 roku przejęła ją parafia Podwyższenia Krzyża Świętego. Rotunda przy ulicy Michała Archanioła znajduje się na Szlaku Romańskim, lecz jej wnętrze zwykle nie jest dostępne dla turystów, dlatego przed wizytą warto sprawdzić możliwość zwiedzania. Rewitalizacja otoczenia przyniosła nowe chodniki, ławki, kosze i iluminację; kosztowała około 2,8 miliona złotych, z czego 2 miliony stanowiło dofinansowanie.

Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego

Podczas spaceru po Strzelinie zaglądam do XV-wiecznego kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego. Wzniesiono go z miejscowego granitu na planie krzyża, z wydłużonym prezbiterium, jako świątynię klasztoru klarysek, założonego w 1295 roku przez księcia Bolka I. W 1545 roku książę brzeski Fryderyk II nakazał go spalić, a po wojnie trzydziestoletniej kościół przebudowano. Augustianie odrestaurowali go w 1706 roku za zgodą cesarza Leopolda I, zaś parafię ustanowiono w 1842 roku. W 1945 roku zniszczeniu uległa zachodnia część budowli; odbudowano ją w latach 1955–1956.

Wnętrze zdobi późnobarokowy wystrój z XVIII wieku, w dużej mierze związany z pracownią Jana Józefa Klimy. Obejmuje ołtarz główny oraz ołtarze Matki Bożej, św. Józefa i Matki Boskiej Częstochowskiej. W ołtarzu głównym umieszczono barokowy krucyfiks, który po II wojnie światowej zastąpił zniszczony obraz Wilhelma Willmanna „Opłakiwanie Chrystusa pod Krzyżem”. Warto też zajrzeć do zakrystii z niemal kompletnym barokowym zestawem mebli: regałami i komodami. Obok świątyni stoi dawny klasztor klarysek, a w zadbanym ogrodzie znajduje się pomnik Jana Pawła II, wykonany przez kamieniarzy z pobliskiego Wiązowa. To ciekawy przystanek w centrum Strzelina, łączący lokalny granit, wielowiekową historię i dawne rzemiosło.

Dom Książąt Brzeskich

Dom Książąt Brzeskich, zwany także dworem książęcym, stoi w południowo-zachodniej części strzelińskiego Rynku, u zbiegu ulic Książąt Brzeskich i św. Floriana. Powstał na dawnym terenie klasztornym; przy północno-wschodnim narożniku budynku zachowały się kamienny mur i brama. Źródła podają różne daty budowy: 1585–1600 lub 1605–1606. Książę Jan Chrystian zainicjował późniejsze prace wykończeniowe. Rezydencja ma prostokątny plan, dwie kondygnacje i granitowe mury z dodatkiem cegły. Jej bogato zdobione szczyty i facjaty odtworzono współcześnie na podstawie dawnych przedstawień.

Na dziewięcioosiowej elewacji frontowej uwagę przyciągają wejście w głębokiej wnęce z niszami do siedzenia, kamienne obramienia okien oraz kolisty wykusz wsparty na konsolach. W piwnicach zachowały się kamienne sklepienia kolebkowe, a na parterze — fragmenty sklepień kolebkowych i krzyżowych. Budynek ucierpiał w 1945 roku; częściowe remonty prowadzono w latach 90. XX wieku, a od 2002 roku także zabezpieczano obiekt. Rozważano urządzenie w nim biblioteki, sądu, siedziby Kolegium Europy Wschodniej lub placówki Państwowego Instytutu Geologicznego, lecz żaden z tych planów nie doszedł do skutku. Obecnie budynek należy do Skarbu Państwa, pozostaje nieużytkowany i jest niedostępny dla zwiedzających. Można oglądać go tylko z zewnątrz; dach wymaga pilnych zabezpieczeń.

Baszta Prochowa i dawne mury miejskie

Przy ulicy Staszica stoi Baszta Prochowa — jedyna zachowana baszta dawnych murów miejskich Strzelina. Zbudowano ją w XV wieku, by broniła południowo-wschodniego narożnika umocnień; w XVI wieku dodano górną kondygnację z dwoma otworami strzelniczymi. Baszta ma około 15 metrów wysokości i prostokątną podstawę o wymiarach 4,5 na 4 metry. Ponadmetrowe mury pozostawiają wewnątrz mniej niż 4 metry kwadratowe przestrzeni. Otwory strzelnicze wciąż przypominają o jej obronnej funkcji.

Najważniejsze informacje o wymiarach i cechach Baszty Prochowej:

• Około 15 metrów wysokości.
• Prostokątna podstawa o wymiarach 4,5 na 4 metry.
• Wnętrze o powierzchni mniejszej niż 4 metry kwadratowe.
• Ponadmetrowe mury i dwa otwory strzelnicze.

Na początku XIX wieku basztę i przylegający do niej ogród posiadała szlachcianka Maria Teresa Radziejoska. Do połowy stulecia budowla służyła jako wieża widokowa. Choć dawny pierścień murów nie przetrwał w całości, samotna strażnica pozwala wyobrazić sobie średniowieczną obronę Strzelina. Warto obejrzeć ją z bliska, by dostrzec, jak grube kamienne ściany i niewielkie wnętrze podporządkowano funkcji obronnej.

Dawna kaplica szpitalna św. Jerzego

Przy ulicy Brzegowej, w południowej pierzei i poza dawnymi murami miejskimi, stoi XIV-wieczna kaplica szpitalna św. Jerzego, związana z pierwszym strzelińskim szpitalem. Wzniesiono ją w 1351 roku jako część miejskiego zespołu szpitalnego. Gotycki budynek na planie prostokąta zbudowano z łamanego granitu, a jego wnętrze nakryto sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Surowy kamień i prosta forma przypominają o silnych związkach Strzelina z granitem.

Historię kaplicy i szpitala wyznaczają kolejne daty: w 1533 roku książę brzeski Jerzy II odnowił fundację, a w 1577 roku z jego inicjatywy rozbudowano szpital. W 1865 roku miasto wykupiło budynki szpitalne i odnowiło kaplicę. Działania wojenne zniszczyły obiekt w 1945 roku, jednak w latach 1983–1988 odbudowano go ze środków Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Od 1993 roku działa tu Galeria Skalna, którą administruje Strzeliński Ośrodek Kultury; wcześniej kaplica przez wiele lat mieściła siedzibę SOK. Podczas spaceru ulicą Brzegową warto zajrzeć do tego niewielkiego zabytku, który dokumentuje wielowiekową historię miasta.

Kościół Matki Chrystusa i św. Jana Apostoła Ewangelisty

Kościół Matki Chrystusa i św. Jana Apostoła Ewangelisty w Strzelinie powstał najpewniej na przełomie XIII i XIV wieku. Dokumenty wspominają go po raz pierwszy w 1316 roku, pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny. Świątynię przebudowywano przez kolejne stulecia. W 1548 roku przejęli ją miejscowi protestanci, a od 1750 roku służyła czeskim uchodźcom religijnym osiadłym m.in. w Gęsińcu i Gościęcicach. Stąd jej nazwa: „kościół braci czeskich”.

Po II wojnie światowej kościół niszczał, a nieliczni wierni modlili się już tylko w bocznej kaplicy. W 1982 roku ewangelicy oddali świątynię w użytkowanie strzelińskiej parafii rzymskokatolickiej. Parafia odbudowała ją w latach 1983–1987 i uroczyście poświęciła 17 czerwca 1987 roku. Zgodnie z umową ewangelicy nadal odprawiają nabożeństwa w bocznej kaplicy. Wewnątrz warto zobaczyć epitafium upamiętniające Polaków zamordowanych w Hucie Pieniackiej, a przy głównej bramie — pomnik św. Jana Nepomucena, przeniesiony z okolic strzelińskiego ratusza.

Dawny dom doktora Pietrulli

Przy ulicy Kościelnej, w centrum Strzelina, stoi dawna willa doktora Augusta Pietrulli. Neogotycki budynek z drugiej połowy XIX wieku wyróżniają klinkierowa i glazurowana cegła. Wzniósł go ceniony miejscowy lekarz. Po 1945 roku mieścił się tu Komitet Powiatowy PZPR, a dziś działa Bank Santander.

Niedaleko, przy ulicy Rybnej, znajduje się Pomnik Legionisty, wzniesiony na stulecie odzyskania przez Polskę niepodległości. Jego budowę sfinansowali mieszkańcy, przedsiębiorcy i samorząd. Oba miejsca tworzą krótki szlak po centrum, a przy okazji pozwalają przyjrzeć się ceglanej fasadzie willi i poznać historię okolicy.

Na trasie można zobaczyć:

• dawną willę doktora Augusta Pietrulli przy ulicy Kościelnej;
• Pomnik Legionisty przy ulicy Rybnej.

Kamieniołom granitu

Czynny kamieniołom granitu przy ul. Kamiennej w Strzelinie uchodzi za najgłębszy granitowy kamieniołom w Europie i drugi najgłębszy na świecie. Ma około 650 m długości, 300 m szerokości i 120–123 m głębokości, a zajmuje blisko 20 ha. Granit wydobywano tu już w średniowieczu — dokument lokacyjny z 1292 r. wymienia cech skalników — natomiast przemysłowa eksploatacja rozwinęła się w XIX w. Firma Niederschlesische Granitwerke przejęła kopalnię w 1938 r.; wojna przerwała wydobycie, które wznowiono w styczniu 1946 r. Dziś uwagę przyciągają poniemieckie wieże wydobywcze oraz kontrast potężnych skalnych tarasów z turkusową wodą w zalanej części wyrobiska.

Strzeliński granit powstał około 303 mln lat temu i posłużył do budowy wielu znanych obiektów. Wykorzystano go m.in. w Pałacu Kultury i Nauki, pomniku Warszawskiej Nike, przęsłach Mostu Poniatowskiego, Bibliotece Jagiellońskiej, berlińskim ratuszu oraz pomnikach w Oświęcimiu i Treblince. Wykonywano z niego także elementy licznych dworców kolejowych. Kamieniołom pozostaje prywatny, ogrodzony i czynny, dlatego nie wchodzę na jego teren samodzielnie. Okazjonalne zwiedzanie odbywa się z przewodnikiem, zwykle podczas wrześniowego święta miasta, a wycieczka trwa około godziny. Na co dzień wyrobisko można podziwiać z punktu przy ul. Mikoszowskiej. Z kolei lokalne skały z bliska obejrzę w Parku Skalnym przy dworcu, gdzie plenerową wystawę uzupełniają tablice edukacyjne i dawny wagonik do przewozu granitu.

Park Skalny

Przy dworcu PKP w Strzelinie powstał Park Skalny — plenerowa opowieść o geologii i górniczej tradycji regionu. Podczas spaceru można obejrzeć dziewięć skał wydobywanych w powiecie strzelińskim. Dwie tablice przybliżają okolicę: jedna przedstawia mapę geoturystyczną Wzgórz Strzelińskich i Lipowych, a druga opisuje granit, najważniejszą skałę wydobywaną w Strzelinie.

Uwagę przyciąga odrestaurowany wagonik, którym dawniej przewożono granit z kopalni. Przypomina on o znaczeniu kamieniołomów dla regionu. Strzelińskie wyrobisko ma około 120 m głębokości, 650 m długości i 300 m szerokości i zwykle jest niedostępne dla zwiedzających. Park pozwala poznać lokalne górnictwo bez wchodzenia do kopalni. Pomysłodawcą miejsca jest Geopark Przedgórze Sudeckie; na miejscu można też zeskanować kody QR i wziąć udział w grze edukacyjnej „Znajdź granit strzeliński”.