Jak wyglądał Strzelin przed 1939 rokiem? W tym artykule przyglądam się archiwalnym zdjęciom, które pozwalają odkryć dawny układ ulic, charakterystyczne budynki i codzienne życie mieszkańców miasta. Jak już poruszamy ten temat, poznaj program warsztatów bezpieczeństwa w Strzelinie. Każda fotografia jest fragmentem opowieści o miejscu, które zmieniało się na przestrzeni lat. Zapraszam do podróży po Strzelinie sprzed wojny.
- Archiwalne zdjęcia i widokówki odsłaniają przedwojenny rynek Strzelina.
- Ratusz z około 70-metrową wieżą był dominantą miasta.
- W 1945 roku zniszczeniu uległo około 90 procent rynku i okolic.
- Granit, kolej i zakłady przemysłowe napędzały rozwój Strzelina.
- Liczba mieszkańców wzrosła z 9400 w 1920 roku do 12 550 w 1938 roku.
- Fotografie pomagają dziś odtwarzać dawną architekturę i codzienne życie miasta.
Archiwalne fotografie przenoszą mnie na przedwojenny rynek Strzelina. Kamienice tworzyły zwartą pierzeję, a ich fasady, witryny i dachy przypominały o kupieckim charakterze miasta. Strzelin leżał przy szlakach handlowych z Wrocławia do Kłodzka oraz z Brzegu do Świdnicy; prawa miejskie otrzymał 30 listopada 1292 roku. Rynek przez stulecia stanowił więc jego naturalne centrum.
Szczególną uwagę przyciąga ratusz, wielokrotnie odbudowywany po pożarach. Jego wieża miała około 70 metrów wysokości, cztery tarcze zegarowe i hełm widoczny na rysunku Friedricha Bernharda Wernera z połowy XVIII wieku. W 1945 roku ratusz spłonął, a wieżę wysadzono; przetrwała tylko granitowa podstawa. W 2011 roku dobudowano do niej ośmioboczną ceglaną część z piaskowcową balustradą. Dzięki archiwalnym zdjęciom łatwiej wyobrazić sobie, jak wieża górowała nad kamienicami.
Rynek, który ogień niemal obrócił w ruinę
W 1945 roku walki zniszczyły około 90 procent rynku i okolic. Ogień pochłonął zabytkowe kamienice, ratusz, kościół św. Michała oraz zamek książąt brzeskich. Dlatego regionaliści cenią stare widokówki, zdjęcia z wieży ratuszowej i ujęcia lotnicze. Porównując fasady, bryły budynków oraz fotografie z polskich i niemieckich zbiorów, odtwarzają dawny wygląd centrum. Czasem wystarczy fragment widoczny na jednym zdjęciu, by ustalić brakujące szczegóły.
Dawny Strzelin przypominają także plenerowe ekspozycje w drewnianych gablotach, przypominające fotoplastikon. Pokazują one rynek sprzed wojny, a fotografie dokumentują zmiany związane z rozwojem kolei, kamieniołomów i handlu. Miasto liczyło 9400 mieszkańców w 1920 roku, a w 1938 już 12 550. Te dane, zestawione ze zdjęciami kamienic, pokazują tempo rozwoju i skalę dawnego centrum.
| Rok | Dane | Szczegół |
|---|---|---|
| ok. 1150 | Rotunda | Początek kościoła św. Gotarda |
| 1228 | Pierwsza wzmianka | Strzelin w źródłach pisanych |
| 30 XI 1292 | Prawa miejskie | Lokacja przez Bolka I |
| XIV–XV w. | Mury miejskie | Granit, 4 baszty narożne |
| 1861 | Kamieniołom | Początek przemysłowego wydobycia granitu |
| 1868 | Cegielnia | Uruchomienie zakładu |
| 1871 | Kolej | Linia Wrocław–Strzelin |
| 1876 | Gimnazjum | Nowy gmach miejski |
| 1920 | 9 400 mieszkańców | Przedwojenna liczba ludności |
| 1925 | 10 900 mieszkańców | Wzrost o 1 500 od 1920 r. |
| 1938 | 12 550 mieszkańców | Ostatnie dane przed wojną |
| 1945 | Ratusz | Spalony; wieża wysadzona |
Ratusz, który górował nad miastem – historia strzelińskiej wieży
Strzeliński rynek łatwo wyjaśnia, dlaczego wieża ratuszowa była jego najważniejszym punktem. Ratusz powstał w miejscu domu kupieckiego, prawdopodobnie na początku XIV wieku, gdy miasto rozwijało się przy szlakach z Wrocławia do Kłodzka oraz z Brzegu do Świdnicy. Według legendy księżna Beatrycze wystrzeliła strzałę ze Wzgórza Parkowego, a miejsce jej upadku wyznaczyło lokalizację magistratu. Opowieść pasuje do Strzelina, którego nazwa i herb również przywołują strzałę.
Pożary i uderzenia piorunów zmieniały wygląd wieży. W 1619 roku ogień zniszczył jej konstrukcję, lecz odbudowana rok później wieża runęła w 1648 roku. Następna przetrwała do 1817 roku, kiedy trafił w nią piorun. Po naprawie obniżono ją do około 70 metrów, nakryto hełmem i umieszczono tarcze zegarowe na czterech ścianach. Jej wygląd utrwalił między innymi Friedrich Bernhard Werner, który około połowy XVIII wieku rysował śląskie miasta.
Z ruin i popiołów odrodziła się wieża, która ocaliła pamięć miasta
W 1945 roku ratusz spłonął, a wieżę wysadzono. W latach pięćdziesiątych rozebrano ruiny i zasypano piwnice. Pozostała jedynie czworoboczna podstawa z łamanego granitu. W 2011 roku wrocławski architekt Maciej Małachowicz zaprojektował jej ceglaną, ośmioboczną nadbudowę, zwieńczoną piaskowcową balustradą i hełmem nawiązującym do historycznej formy. Dziś wieża przypomina o miejskich wzlotach, pożarach i odbudowie.
Najważniejsze etapy historii wieży obejmują:
- 1619 rok — pożar zniszczył konstrukcję wieży.
- 1648 rok — odbudowana wieża runęła.
- 1817 rok — w wieżę uderzył piorun.
- 1945 rok — ratusz spłonął, a wieżę wysadzono.
- 2011 rok — zaprojektowano ceglaną nadbudowę na ocalałej podstawie.
Fotografie wieży pomagają odtwarzać dawny wygląd Strzelina, a widoki z jej szczytu ukazywały całe kwartały kamienic. Pasjonaci historii łączą archiwalne pocztówki, zdjęcia lotnicze i materiały z polskich oraz niemieckich zbiorów, tworząc barwne rekonstrukcje miasta. Na rynku drewniane budki z okienkami prezentują przedwojenne fotografie niczym mały fotoplastikon. Dzięki nim wieża staje się przewodnikiem po dawnej panoramie Strzelina. Fotografie pomagają odtwarzać jego dawny wygląd.
Ciekawostka: na przedwojennych pocztówkach strzelińska wieża ratuszowa często służyła jako punkt odniesienia — jej wysokość pomagała ukazać skalę rynku i otaczających go kamienic.
Granitówe kamieniołomy i kolej napędzały rozwój przedwojennego Strzelina
Przed II wojną światową Strzelin rozwijał się dzięki wydobyciu granitu, rozbudowie kolei, nowym zakładom i rosnącej liczbie mieszkańców.
- Kamieniołomy granitu. Pierwszy kamieniołom uruchomiono w 1861 roku, a w drugiej połowie XIX wieku wydobycie przybrało skalę przemysłową. Strzeliński granit posłużył m.in. do budowy ratuszy w Berlinie i Tczewie, mostów na Wiśle oraz dworców kolejowych na Śląsku.
- Kolej i transport. W 1871 roku otwarto linię z Wrocławia do Strzelina, później przedłużoną do Kłodzka i Międzylesia. Kolejne połączenia prowadziły do Brzegu, Grodkowa, Otmuchowa i Niemczy. Dzięki nim łatwiej przewożono granit i inne towary, co ożywiło handel i zwiększyło zyski lokalnych firm.
- Nowe zakłady i miejsca pracy. W 1868 roku ruszyła cegielnia, a w 1871 — cukrownia. Rozwój zakładów i kamieniołomów napędzał lokalną gospodarkę oraz zwiększał zapotrzebowanie na pracowników.
- Rozrost miasta i edukacja. Po wyburzeniu murów miejskich w XIX wieku Strzelin powiększył swoje granice, m.in. o Wojsławice. W 1876 roku powstał gmach gimnazjum miejskiego, a w 1911 roku rozpoczęło działalność liceum żeńskie.
- Wzrost liczby mieszkańców. Rozwój gospodarczy przyciągał nowych mieszkańców. W 1920 roku Strzelin liczył 9400 osób, w 1925 — 10 900, a w 1938 — 12 550. Dla porównania, w 1780 roku mieszkały tu 2159 osoby.
Od średniowiecznej osady do miasta sprzed 1939 roku – dzieje Strzelina
Strzelin wyrósł przy skrzyżowaniu szlaków z Wrocławia do Kłodzka i z Brzegu do Świdnicy. W dolinie Oławy zatrzymywali się kupcy, a nazwa miasta może wywodzić się od słowiańskiego słowa „streła” (strzała) i wskazywać na miejscowych wytwórców łuków oraz strzał. Dla zainteresowanych tą tematyką: Poznaj niezwykłą historię Strzelina. Około 1150 roku powstała romańska rotunda, późniejszy kościół św. Gotarda. Źródła wymieniają Strzelin w 1228 roku, a wzmianka o kasztelanii z 1245 roku sugeruje, że osada pełniła również funkcję ośrodka władzy. W 1292 roku książę Bolko I Świdnicki nadał jej prawa miejskie; wkrótce miasto otoczyły granitowe mury z czterema narożnymi basztami.
W kolejnych stuleciach mieszkańcy rozwijali rzemiosło i handel: sukiennictwo, szewstwo, garbarstwo, piwowarstwo oraz obróbkę metali. Dochody przynosiły im także kamieniołomy granitu. Husyci trzykrotnie złupili miasto w pierwszej połowie XV wieku, jednak później — w drugiej połowie XV i w XVI wieku — Strzelin rozkwitł. Przy kościele św. Michała działała szkoła, potwierdzona dokumentem z 1552 roku, a założony w 1295 roku klasztor Klarysek przez długi czas wspierał lokalną kulturę. Potem wojny, pożary i epidemie zahamowały rozwój: w 1633 roku miasto spustoszyła zaraza, która pochłonęła tysiące ofiar. Po wojnach śląskich Strzelin przeszedł pod panowanie pruskie, a nowe drogi, budynki i zakłady stopniowo zmieniały jego dawny układ.
Granit, kolej i szkoły — przemiany, które rozpędziły miasto
W XIX wieku kamieniołomy zaczęły wydobywać granit na przemysłową skalę. Strzeliński kamień wykorzystano między innymi przy budowie ratuszy w Berlinie i Tczewie, mostów na Wiśle oraz dworców na Śląsku. W 1868 roku ruszyła cegielnia, a trzy lata później cukrownia. W 1871 roku kolej połączyła Strzelin z Wrocławiem; później linię przedłużono w stronę Kłodzka i Międzylesia. Powstały też połączenia z Brzegiem, Grodkowem, Otmuchowem i Niemczą. Kolej ułatwiła transport towarów i pobudziła rozwój miasta. Po rozebraniu murów Strzelin rozszerzył się między innymi o Wojsławice. W 1876 roku otwarto gimnazjum miejskie, a w 1911 roku — liceum żeńskie. W gimnazjum uczył się Paul Ehrlich, późniejszy laureat Nagrody Nobla w dziedzinie immunologii.
Do 1939 roku Strzelin rozwinął kolej, przemysł i szkolnictwo. Dawny ratusz, zbudowany w miejscu domu kupieckiego, wielokrotnie płonął i wracał do użytku po odbudowie. W 1817 roku piorun uszkodził jego wieżę, która przed wojną miała cztery tarcze zegara. Stare fotografie i widokówki pokazują rynek oraz kamienice, których oryginalnej postaci nie można już dziś zobaczyć. Dzięki tym obrazom można odtworzyć przedwojenny Strzelin: jego codzienny gwar, architekturę i dumę z granitu, który rozsławił miasto daleko poza okolicą.
Granit, kolej i handel przez wieki kształtowały rozwój Strzelina. Ślady tej historii wciąż można odnaleźć w opowieściach o mieście i jego dawnych zabytkach.
Ciekawostka: Strzeliński granit był tak ceniony, że wykorzystywano go nie tylko lokalnie — trafiał między innymi na budowy ratuszy, mostów i dworców. Przedwojenne widokówki mogą więc przypominać o mieście, którego kamień współtworzył krajobraz także daleko poza jego granicami.
FAQ - Najczęściej zadawane pytania
Jak wyglądał rynek Strzelina przed 1939 rokiem?Rynek otaczały zwarte pierzeje kamienic, których fasady, witryny i dachy podkreślały kupiecki charakter miasta. Nad nimi górował ratusz z około 70-metrową wieżą i czterema tarczami zegarowymi.
Co stało się z ratuszem i rynkiem w 1945 roku?Walki i pożary zniszczyły około 90 procent rynku i okolic. Ratusz spłonął, a jego wieżę wysadzono; zachowała się jedynie granitowa podstawa.
Jak archiwalne zdjęcia pomagają poznać dawny Strzelin?Fotografie, widokówki i ujęcia lotnicze pozwalają odtwarzać układ ulic, wygląd kamienic i panoramę centrum. Regionaliści porównują materiały z polskich i niemieckich zbiorów, a przedwojenne zdjęcia można oglądać także na plenerowych ekspozycjach w drewnianych gablotach.
Co napędzało rozwój Strzelina przed II wojną światową?Ważną rolę odegrały przemysłowe kamieniołomy granitu, kolej, handel oraz nowe zakłady, między innymi cegielnia i cukrownia. Rozwijały się także szkoły, a liczba mieszkańców wzrosła z 9400 w 1920 roku do 12 550 w 1938 roku.
Kiedy Strzelin otrzymał prawa miejskie i jaka jest historia jego ratuszowej wieży?Prawa miejskie nadał Strzelinowi książę Bolko I Świdnicki 30 listopada 1292 roku. Wieża ratuszowa była wielokrotnie niszczona przez pożary i pioruny, a po zniszczeniu w 1945 roku jej ocalałą podstawę nadbudowano w 2011 roku.
